Ateş, doğanın hem yıkıcı hem de yaratıcı yüzü. Çoğu canlı alevden kaçar; bazıları ise ona çekilir. Peki neden? Kuşların yangına gösterdiği bu sıra dışı davranış yalnızca kaçış değil, çoğu zaman bir fırsat arayışıdır.

Bu yazıda yangına yönelen kuş türlerinin davranışlarını inceleyecek, ateşin sanıldığı kadar “doğaya düşman” olmadığını; hatta bazı türler için besin, alan ve avantaj yaratan bir ekolojik güç olduğunu göstermeyi hedefliyorum.

Yangın, Kuşlar ve Evrimsel Bir Yanılgı:

İnsan, ateşi gördüğünde “tehlike” görür. Hayvanlara da bu duyguyu yakıştırır. Oysa gerçek farklıdır. Birçok tür yangına doğuştan korkuyla değil, merak ve fırsat beklentisiyle yaklaşır. Bu davranış yüzlerce yıllık gözlemlerde de kayıt altına alınmıştır.

Aborjinlerin Anlatısı: Jarulan

Avustralya’nın Aborjin toplulukları, yangına yönelen kuşları modern bilimden çok önce fark etmişti. Onlar için Kara Çaylak (Milvus migrans), Islıkçı Çaylak (Haliastur sphenurus) ve Uzun Bacaklı Doğan (Falco berigora) gibi türler yalnızca avcı değil, “ateşin taşıyıcılarıydı.” Aborjin anlatılarında bu kuşların yanan dalları pençeleriyle taşıyıp yeni alanlara bırakarak yangını yaydığı söylenir:

“Biz onlara firehawk (Alev Şahini) deriz-ateş avcıları. Kanat çırparken av yakalarlar, özellikle de çalı yangınlarının etrafında kaçışan çekirgeleri.

Bir keresinde bir şahinin köz halinde bir dal parçasını pençesiyle alıp kuru otlara bıraktığını gördüm — yarım mil öteye. Sonra diğerleriyle birlikte, korkuyla kaçışan kemirgen ve sürüngenleri beklediler. Alan tamamen yanınca, aynı davranış başka yerde tekrarlandı. Biz bu yangınlara Jarulan deriz.”
(Lockwood, 1963:92)

Aynı kaynakta şu cümle de geçer:

“Sadece kuşlar değil — biz de av için kuru mevsimin sonuna doğru bu yöntemi kullanırdık. Belki de atalarımız bu yöntemi kuşlardan öğrenmişti.”
(Lockwood, 1963:95)

Bu bilgiler uzun süre “efsane” sayıldı — ta ki modern gözlemlerle doğrulanana dek.

Yangınla hayvan ilişkisini modern bilimsel literatüre taşıyan ilk isimlerden biri E. V. Komarek’tir. 1969 tarihli “Fire and Animal Behavior” makalesinde şunu yazar:

“Hayvanların ateşten doğal olarak korktuğu düşüncesi yanlıştır. Ateş birçok türün doğal yaşam çevresinin parçasıdır.”
(komarek, 1969)

Komarek, yüzlerce yangını bizzat gözlemleyerek bazı kuşların yangın hattına bilinçli şekilde yaklaştığını belgeler.

Alevin İçinde Avlananlar: Hangi Kuşlar Neden Ateşe Yönelir?

Kuşların ateşe yönelmesi rastlantısal ya da panik davranışı değildir. Bu, ekolojik olarak şekillenmiş ve pek çok türde gözlenen bir stratejidir: fire-foraging. Yani yangınla beslenme.

Yanan alanlar kuşlar için büyük bir fırsata dönüşebiliyor, bunun bir kaç nedeni var.

Öncelikle, yangından kaçan hayvanlar hayatta kalmaya odaklanır ve bulundukları bölgede bir yırtıcının varlığını fark edemezler. Panik, avcıyı gizler. Ateş hattının hemen çevresi, bu yüzden en işlek av sahnelerinden biri haline gelir.

Ateşin kuşlar için cazip olmasının başka sebepleri de var:

• Böcekler dumanla birlikte sürü hâlinde uçar, kuşlar için kolay av hâline gelir.
• Sürüngenler ve küçük memeliler gizlendikleri yerlerden çıkmak zorunda kalır.
• Yanmış alanlar leşleri görünür kılar; akbabalar, çaylaklar ve kartallar için ideal besin kaynağı oluşur.
• Yükselen sıcak hava, termal akımları artırır, yırtıcılar neredeyse kanat çırpmadan süzülebilir.

Yangına Yönelen Kuş Türleri: Kimler Bu Stratejiyi Kullanıyor?

Görsel Kaynağı↗

2017’de Hovick ve çalışma arkadaşları, 25 kontrollü yangını analiz ederek yangın sırasında yırtıcı kuş sayısının yedi kat arttığını gösterdi. Bu davranış için yeni bir terim bile önerdiler: pyric-carnivory, yani “ateşle beslenme”.

Aynı yıl Bonta ve ekibi, Avustralya’nın kuzeyinde bambaşka bir boyut belgeliyordu: Kara Çaylaklar ve Islıkçı Çaylaklar, yanmakta olan dalları gagalarıyla taşıyıp yangını bilinçli olarak yayıyordu. Böylece ateşi, avı dışarı çıkarmak için aktif olarak kullanıyorlardı.

Kara Çaylak (Milvus migrans)
Ateş yayma davranışının en iyi bilinen temsilcilerinden biri. Hem Afrika’da hem Avustralya’da, hatta Akdeniz’de bile yangın hattına yaklaşarak avlanan bir tür. Duman kokusunu uzaktan algılayabildiği düşünülüyor. Yanan bölgeye gelip, yanan materyalleri yanmamış alanlara taşıyarak ateşi yayar. Örtünün yanmasıyla birlikte kaçışan avları yakalar.

Islıkçı Çaylak (Haliastur sphenurus)
Avustralya’nın diğer ateş fırsatçılarından biri. Alev hattının hemen yanında Kara Çaylaklar ile birlikte avlandığı gözlemlenmiş.

Uzun Bacaklı Doğan (Falco berigora)
Hızlı manevra kabiliyetiyle yangından kaçan küçük omurgalıları avlar. 2017 çalışmasında ateşi taşıdığı da belgelenmiştir.

Çatal Kuyruklu Drongo (Dicrurus adsimilis)
Doğrudan alev hattında uçmaz, fakat duman çizgisini takip ederek böcek akışına odaklanır.

Arıkuşu türleri (Merops spp.)
Yangın sonrası yükselen böcek sürülerini havada yakalar. Ateş onlar için adeta bir “insect hatch” tetikleyicisi.

Leylak Renkli Gökkuzgun (Coracias caudata)
Alev kenarında göz alıcı hover davranışıyla bilinir. Bazen aynı noktada uzun süre asılı kalarak av seçer.

Ayrıca James Ferguson-Lees, Raptors of the World kitabında Büyük Orman Kartalı’nın (Clanga clanga) yanan otlak alanların kenarında ortaya çıkan çekirgelerle beslendiğinden bahseder. Bu bilgi, doğrudan “yangına yönelme” davranışını belgelenmese de, türün yangın sonrası ortaya çıkan besin fırsatlarını değerlendirebildiğini gösteriyor.

Elbette yukarıda listelenen türler dışında bilinen ve bilinmeyen bir çok kuş bu davranışı gerçekleştiriyor olabilir, ben sadece öne çıkan, dikkatimi çeken türleri sizlerle paylaşmak istedim.

Yangına yönelen kuşlar üzerine yapılan çalışmalar henüz başlangıç aşamasında. Avustralya’da belgelenen davranışların bir kısmı, Türkiye’de ve Avrasya’da hâlâ keşfedilmeyi bekliyor. Literatürde büyük boşluklar var — bu bir eksiklikten çok, bir çalışma fırsatı.

Kaynakça:
Komarek, E. V. (1969). Fire and Animal Behavior. Tall Timbers Research Station.
— Ateş ve hayvan davranışı üzerine yapılan en erken kapsamlı çalışma.

Hovick, T. J., Elmore, R. D., Allred, B. W., Fuhlendorf, S. D., & Dahlgren, D. K. (2017).
Pyric-carnivory: Raptor use of prescribed fires. Ecology and Evolution.
— Yangın sırasında yırtıcı kuş sayısının 7 kat arttığını gösteren modern çalışma.

Bonta, M. et al. (2017). Intentional Fire-Spreading by “Firehawk” Raptors in Northern Australia. Journal of Ethnobiology.
— Kara çaylak ve diğer türlerin ateşi bilinçli olarak yaydığını belgeleyen makale.

Ferguson-Lees, J. & Christie, D. Raptors of the World.
— Büyük Orman Kartalı’nın yanan otlarda çekirgelerle beslendiğine dair bilgi dahil, dünya yırtıcılarına dair temel referans eser.

İzlemek isteyenler için bazı video kayıtları: